KAZmaps

Географиялық объектілер сөздігі


Су нысандары

  • Арна – өзен суы ағатын ойыс немесе «дәліз»; тұрақты немесе уақытша болуы мүмкін.
  • Атырау – өзеннің тармақтарға бөлініп, көптеген шөгінділерді (құм, лай) қалдыратын сағасы.
  • Бастау – өзеннің басталатын жері: бұлақ, батпақ, еріген қар суы немесе көл. Көбінесе ол шағын жылға түрінде болады.
  • Батпақ – үнемі немесе ұзақ уақыт бойы сумен қаныққан жер; ерекше өсімдіктер өседі және көп органика жиналады.
  • Бақанас – ескі, құрғап қалған өзен арналары; жер бетінде құрғақ жыра түрінде көрінеді.
  • Шығанақ – теңіздің құрлыққа терең еніп жатқан бөлігі; жиі желден қорғалған.
  • Бұғаз – екі үлкен су айдынын немесе арал мен материкті жалғап тұрған тар теңіз бөлігі.
  • Жерасты сулары – топырақ пен тау жыныстарының арасындағы су қоры: жер асты сулары, су өткізгіш қабаттар.
  • Жоғарғы ағыс – өзеннің бастауға жақын бөлігі; ағысы жылдам, арнасы тар.
  • Жылға – шағын су ағысы, кейде өзеннің бастауына айналады.
  • Көл – табиғи жолмен пайда болатын, суға толған ойыс (кейде таяз, кейде терең). Суы жасанды су қоймасынан ерекшеленеді.
  • Мұхит – жердің үлкен аумағын алып жатқан аса ірі су жүйесі; дүниежүзілік мұхит бірнеше бөлікке бөлінеді (Атлант, Тынық және т.б.).
  • Орта ағыс – өзеннің кеңірек арнасы бар, ағысы баяулайтын бөлігі.
  • Өзен – арна (аңғар) бойымен тұрақты ағып, материктен теңіздерге, көлдерге немесе басқа өзендерге су тасымалдайтын су ағысы.
  • Өзеннің сағасы – өзеннің теңізге, көлге немесе басқа өзенге құятын жері. Сағалары әртүрлі болады: атырау, эстуарий және т.б.
  • Саба – өзен суының ең төмен деңгейі (көбінесе жауын-шашын аз болатын маусымаралық кезде).
  • Саласы – үлкен өзенге құятын кіші өзен; негізгі өзеннің су көлемін ұлғайтады.
  • Сел – қатты жауын-шашын немесе күрт еріген қар әсерінен болатын өзен суының тез және қысқа мерзімді көтерілуі.
  • Су жайылмасы – арнаға іргелес жатқан жазық аумақ; тасқын кезінде су астында қалады.
  • Тасқын – әдетте көктемде қар еріген кезде өзен суының ұзақ әрі айтарлықтай көтерілуі.
  • Теңіз – мұхиттың құрлықпен жартылай қоршалған бөлігі; әдетте таяздау және өзен ағындарына байланысты тұздылығы әртүрлі.
  • Толысу мен қайту – Ай мен Күннің тартылыс күшінен болатын теңіз деңгейінің мерзімді көтерілуі мен төмендеуі.
  • Төменгі ағыс – өзеннің сағаға жақын бөлігі; баяу ағады, көбінесе шөгінділер көп.
  • Цунами – әдетте суасты жер сілкінісі немесе көшкінінен пайда болатын өте биік теңіз толқыны; тез жетіп, жағалауға қауіп төндіреді.

Жер бедері және жер қыртысының формалары

  • Аңғар – беткейлердің арасындағы созылып жатқан ойыс, көбінесе түбінде өзен ағады.
  • Барқан – жел әрекетінен түзілетін жартылай ай тәрізді жылжымалы құм төбелері.
  • Бөрі төбелер – желдің әсерінен пайда болған аласа құмды төмпешіктер.
  • Жазық – кең әрі тегіс немесе сәл толқынды аумақ; ауыл шаруашылығына қолайлы.
  • Жанартау – кратері бар тау, оның ішінен лава, күл және газдар атқылайды.
  • Жер сілкінісі – Жер қойнауындағы энергияның босауынан болатын жер қыртысының күрт тербелісі.
  • Жота – сызық бойымен созылған таулар немесе қыраттар тізбегі.
  • Жықпыл – үстірттердің шетінде орналасқан тік жартастар.
  • Жыра – эрозия салдарынан пайда болған тар әрі терең сай.
  • Сырт – таулар мен жоталардың төбелерінде кездесетін тегістелген, жазық аумақтар.
  • Тау – биіктігі айқын көрінетін, шыңдары мен беткейлері бар жер массасы; жер қыртысының қозғалысы нәтижесінде түзіледі.
  • Тақыр – шөлді аймақтардағы сазды, жарықшақты, әдетте өсімдіксіз жер.
  • Yстірт – биік әрі тегіс үстірт, шеттері тік болып келеді.
  • Шатқал – әдетте қатты жыныстарда қалыптасатын өте терең әрі тік өзен аңғары.

Геологиялық процестер

  • Дефляция – желдің топырақ пен құмның майда бөлшектерін ұшырып әкетуі.
  • Көшкін – топырақ массасының еңіске қарай ауырлық күшінің әсерінен жылжуы.
  • Көшкін қар – қар массасының тау беткейімен тез төмен сырғып түсуі.
  • Үгілу – тау жыныстарының ауа, су, температура және тірі ағзалардың әсерінен бұзылуы.
  • Эолдық аккумуляция – желдің ұшырған материалдарын (мысалы, құмды) басқа жерге шөктіруі.
  • Эрозия – топырақ пен жыныстардың судың немесе желдің әсерінен шайылуы мен әкетілуі.

Топырақ және топырақтану

  • Алабажақ таужыныстар – топырақтағы ашық және қою қабаттардың кезектесуі; ылғал алмасуының әркелкілігін көрсетеді.
  • Аллювий – өзен жайылмаларында шөгетін құм мен лай қабаттары; құнарлы жайылмалы топырақтың негізі.
  • Глейлі топырақ – ұзақ уақыт ылғалдың жиналуынан сұрғылт-көкшіл реңге ие ылғалды топырақ.
  • Гумус – ыдыраған өсімдік пен жануар қалдықтары; топырақты қара түсті әрі құнарлы етеді.
  • Криозем – көпжылдық тоң жағдайында қалыптасатын тоңды топырақтар.
  • Қара топырақ – гумусқа бай, қара түсті өте құнарлы топырақ; ауыл шаруашылығында аса бағалы.
  • Лёсс – ұсақ түйіршікті шаңды жыныс; одан құнарлы топырақ түзіледі.
  • Мергельді топырақ – құрамында карбонат пен саз көп; өңдеуге ауыр әрі тығыз топырақ.
  • Сортаң – натрий тұздары басым топырақ түрі; тығыз әрі суды нашар өткізеді.
  • Терра-росса – темірге бай қызғылт-қызыл топырақ; әктас жыныстарда түзіледі.
  • Топырақ альбедосы – топырақтың күн сәулесін шағылыстыру қабілеті; аумақтың қызуына әсер етеді.
  • Топырақ мозаикасы – шағын аумақта әртүрлі топырақ түрлерінің қатар орналасуы.
  • Топырақ сукцессиясы – экожүйелер өзгерісіне байланысты бір топырақ түрінің екіншісімен біртіндеп ауысуы.
  • Топырақ фациясы – топырақ жағдайлары біркелкі аумақ; аймақты талдау үшін қолайлы.
  • Топырақ – өсімдіктер өсетін жердің жоғарғы қабаты; құрамында органика, су және минералдар бар.
  • Сор – бетінде ақ тұз қабаты бар топырақ; көбіне тұзды аймақтарда кездеседі.
  • Элювий – жыныс бұзылған жерде түзілген материал (сыртқа әкетілмеген).

Мұздықтар мен қар түзілулері (мұздықтың құрылысы)

  • Кар – таулардағы тостаған тәрізді ойыс; көбінесе мұздықтар осы жерде түзіледі.
  • Морена – мұздық кейін шегінген кезде қалдыратын тастар, малта және құм қоспасы.
  • Мұздық жарықтары – мұз көлемінің ұлғаюы мен деформациясынан пайда болатын бетіндегі жарықтар.
  • Мұздық тілі – мұздықтың төменге қарай созылып, аңғарға түскен бөлігі.
  • Мұздық – сығылған қар мен мұз массасы, өз салмағының әсерінен тау беткейімен баяу төмен жылжиды.
  • Серрак – биік мұз мұнарасы немесе блок; көбінесе тұрақсыз әрі қауіпті.
  • Фирн – ескі, тығыздалған қар қабаты, әлі таза мұзға айналмаған.

Климат және атмосфера

  • Антициклон (барикалық максимум) – жоғары қысым аймағы; әдетте ашық әрі құрғақ ауа райын әкеледі.
  • Атмосфералық фронт – жылы және суық ауа массаларының шекарасы; осы жерде жауын-шашын түсіп, циклондар түзіледі.
  • Ауа райы – атмосфераның ағымдағы жағдайы: температура, жауын-шашын, жел және т.б.
  • Боран – қар жауу кезінде қарды желдің алып жүруі.
  • Боранша – жел көтерген қар тозаңы.
  • Бриз – теңіз маңындағы жергілікті жел: күндіз теңізден құрлыққа, түнде керісінше.
  • Бұрқасын – дала мен полярлық аймақтардағы қатты боран.
  • Сұрапыл – ұзақ әрі күшті жел; шаңды, құмды немесе қарлы болуы мүмкін.
  • Дауыл – өте қатты жел (әдетте 20–32 м/с), жиі жаңбыр не қармен бірге жүреді.
  • Жауын-шашын – атмосферадан түсетін су: жаңбыр, қар, бұршақ, шық.
  • Климат – белгілі бір аумақта ұзақ уақыт (әдетте 30 жыл және одан көп) қалыптасатын орташа ауа райы жағдайлары.
  • Қар жауу – қардың мол түсуі.
  • Қоңыржай климат – айқын маусымдары бар климат: көктем, жаз, күз, қыс.
  • Қуаңшылық – өте құрғақ климат түрі (шөлдер мен шөлейттер).
  • Құйын – кез келген ауа қозғалысының айналмалы түрі (шаңды кішкентайдан бастап алып циклонға дейін).
  • Мезоциклон – найзағайлы бұлт ішінде пайда болатын шағын құйын; көбінесе смерчтің себебі болады.
  • Муссондар – маусымдық желдер: жазда мұхиттан құрлыққа (ылғалды), қыста керісінше (құрғақ).
  • Пассаттар – тропиктегі тұрақты желдер; шығыстан батысқа қарай экваторға соғады.
  • Полярлық ендіктер – полюстерге жақын аймақтар; өте суық климат және ұзақ қыс тән.
  • Су құйыны – су үстінде түзілетін смерч.
  • Торнадо – АҚШ-та смерчтің атауы (негізінен сол құбылыс).
  • Тропикалық циклон – тропикалық мұхиттардағы күшті циклон. Әр аймақта әртүрлі аталады: Атлантика мен Карибте – ураган, Тынық мұхитта (Азия жағалауында) – тайфун.
  • Тропиктер – 23° солтүстік ендік пен 23° оңтүстік ендік аралығы; ыстық әрі маусымдық жауын-шашын тән.
  • Үлкен құйын – бұлт пен жерді жалғайтын «түтін түтігі» тәрізді ауа ағыны; ауа өте үлкен жылдамдықпен айналып, жолындағының бәрін тартып әкетеді.
  • Циклон (барикалық минимум) – төмен қысым аймағы; бұлттылық пен жауын-шашын әкеледі.

Ғарыш және астрономия

  • Ай тұтылуы – Жер Күннің сәулесін жауып, Айға көлеңке түсіргенде болады.
  • Галактика – жұлдыздар, газ және шаңның алып шоғыры; біздің галактика – Құс жолы.
  • Ғаламшар – жұлдызды айнала қозғалатын, жеткілікті массасы бар және орбитасын тазалаған аспан денесі.
  • Комета – мұз бен шаңнан құралған «лас қар кесегі»; Күнге жақындағанда құйрығы пайда болады.
  • Күн дақтары – Күн бетіндегі қараңғылау әрі салқын аймақтар.
  • Күн желі – Күннен шығатын зарядталған бөлшектер ағыны; Жердің магнит өрісіне әсер етуі мүмкін.
  • Күн тұтылуы – Ай Жердегі бақылаушы үшін Күнді жауып қалған құбылыс (толық/жартылай).
  • Күн – біздің Күн жүйесінің орталығындағы жұлдыз; жарық пен жылу береді, Жердегі тіршілікке энергия көзі.
  • Құс жолы – Күн жүйесі орналасқан галактика.
  • Метеорит – ғарыштан келген тас немесе металл, Жер бетіне жеткен.
  • Орбита – ғаламшар немесе серік орталық денені айналып жүретін жол.
  • Серік – ғаламшарды айналып жүретін дене (табиғи – Ай, жасанды – ғарыш аппараты).

Географиядағы құралдар мен аспаптар


Навигация және бағдарлау

  • GPS-қабылдағыш – спутниктер арқылы дәл координатаны анықтайтын құрал.
  • Гирокомпас – Жердің айналуына негізделген, магнит өрісіне тәуелсіз.
  • Компас – Жердің магнит өрісіне сүйеніп, бағытты анықтайды.
  • Нивелир – нүктелер арасындағы биіктік айырмасын анықтайтын құрал.
  • Теодолит – жергілікті жерде бұрыштарды (көлденең және тік) өлшейтін аспап.

Атмосфера және ауа райы

  • Анемометр – желдің жылдамдығын өлшейді.
  • Барометр – атмосфералық қысымды өлшейді.
  • Гигрометр – ауаның ылғалдылығын тікелей өлшейді.
  • Жауын-шашын өлшегіш (плювиометр) – түскен жауын-шашын мөлшерін жинап, өлшейді.
  • Желбағар – желдің бағытын көрсетеді.
  • Қар өлшегіш – қар жамылғысының қалыңдығын анықтайды.
  • Лидар – лазерлік құрал; атмосфераны (бұлттар, аэрозольдер) зерттейді.
  • Психрометр – құрғақ және ылғалды термометрлер арқылы ауаның ылғалдылығын анықтайды.
  • Радиозонд – атмосфераға көтеріліп, температура, қысым, ылғалдылық жөнінде деректер береді.
  • Термометр – ауаның, судың, топырақтың температурасын өлшейді.

Жер және жер бедері

  • Георадар – топырақ пен тау жыныстарын «қашықтан көреді».
  • Гравиметр – Жердің әр нүктесіндегі тартылыс күшін өлшейді.
  • Инклинометр – жер бетінің еңіс бұрышын өлшейді.
  • Клинометр – жыныстар мен жоталардың еңісін өлшейді.
  • Магнитометр – Жердің магнит өрісін өлшейді.
  • Сейсмограф – жер сілкінісі кезінде жер дірілін тіркейді.
  • Тахеометр – жер бедерін түсіруге арналған; бұрыш пен қашықтықты өлшейді.

Су және гидрология

  • Гидрометр – су деңгейін өлшейді.
  • Өзен спидометрі – судың ағыс жылдамдығын өлшейді.
  • Су асты термографы – су қабаттарының температурасын тіркейді.
  • Су сынамасын алғыш – әртүрлі тереңдіктен су үлгісін алуға арналған құрал.
  • Флуометр – жер асты суларының жылдамдығын өлшейді.
  • Эхолот – дыбыс толқындары арқылы су қоймасының тереңдігін анықтайды.

Мұз және қар (гляциология)

  • Криогендік бұрғы – көпжылдық тоң қабатын бұрғылау үшін.
  • Қар өлшегіш рейка – қар жамылғысының қалыңдығын өлшейді.
  • Мұз бұрғысы – мұз кернін алу үшін қолданылатын бұрғы.
  • Фирномер – қар мен мұздың тығыздығын анықтайтын құрал.

Ғарыш және қашықтықтан өлшеу

  • Аэрофотоаппарат – ұшақтардан аэрофототүсірілім жасауға арналған.
  • Геодезиялық жабдықпен дрон – рельеф пен аумақты түсіретін ұшқышсыз аппарат.
  • Радиометр – Жер бетінен шыққан жылулық сәулеленуді өлшейді.
  • Спектрометр – Жер бетінің жарықты шағылыстыруын өлшейді (оған қарап топырақ, су, өсімдік құрамын анықтауға болады).
  • Спутниктік сканерлер – Жер бетін суретке түсіретін спутник аспаптары.

Картография және далалық жұмыстарға арналған

  • Геолог лупасы – минералдар мен жыныстарды қарауға арналған үлкейткіш әйнек.
  • Геологиялық балға – тау жыныстарының үлгілерін алу үшін.
  • Курвиметр – картадағы сызықтардың ұзындығын өлшейді.
  • Планиметр – картадағы аумақтың ауданын өлшейді.
  • Топографиялық карта – дала жағдайында түсірілім мен бағдарлауға арналған құрал.

География салалары (ғылымдар)

  • Астрономия – аспан денелерін және олардың Жерге ықпалын зерттейді.
  • Геология – Жер қыртысы мен қойнауының құрылысы мен тарихын зерттейді.
  • Геоморфология – Жер бедерінің пішіндерін және олардың өзгеру процестерін зерттейтін ғылым.
  • Гидрология – табиғаттағы суды (өзендер, көлдер, жерасты сулары) зерттейтін ғылым.
  • Гляциология – мұздықтар мен мұздықтық процестерді зерттейтін ғылым.
  • Картография – карталарды жасау және олармен жұмыс істеу ғылымы мен өнері.
  • Климатология – климатты, оның себептері мен өзгерістерін зерттейтін ғылым.
  • Метеорология – ауа райы мен атмосфералық құбылыстарды зерттейтін ғылым.
  • Топырақтану – топырақтың шығу тегі, құрамы мен қолданылуын зерттейтін ғылым.
  • Экономикалық география – шаруашылықтың орналасуын, ресурстарды және көлікті зерттейді.

Экономикалық география және энергетика

  • Генератор – механикалық айналысты электр энергиясына айналдыратын машина.
  • Жаңартылатын энергия көздері – күн, жел, су және биоэнергия – қайта-қайта пайдалануға болатын көздер.
  • кВт·сағ (киловатт-сағат) – энергия бірлігі: қуаты 1 кВт болғанда 1 сағатта өндірілген немесе жұмсалған энергия мөлшері.
  • МВт (мегаватт) – қуат өлшем бірлігі (1 МВт = 1 000 000 ватт); көбінесе электр станцияларының қуатын өлшеу үшін қолданылады.
  • Мазут – мұнайдан алынатын ауыр сұйық отын; кейбір электр станцияларында қолданылады.
  • Жаңғырту – жабдық пен технологияларды жаңартып, тиімділікті арттыру.
  • Турбина – су, бу немесе жел ағысының әсерінен айналып, генераторды қозғайтын қалақтары бар құрылғы.

Жер планетасының құрылысы (негізгі қабаттар)

  • Ішкі ядро – Жердің орталық бөлігі; қатты күйде, температурасы мен қысымы өте жоғары.
  • Астеносфера – литосфера астындағы «тұтқыр» мантия бөлігі; плиталардың қозғалуына мүмкіндік береді.
  • Жарық – жер қыртысындағы жарылыс, сол арқылы ығысу жүреді.
  • Қабық (жер қыртысы) – Жердің сыртқы қатты қабаты; құрлықтық және мұхиттық болып бөлінеді.
  • Литосфера – Жердің қатты сыртқы қабығы: қабық + мантияның жоғарғы бөлігі; плиталарға бөлінген.
  • Магма – Жер астындағы балқыған жыныс; сыртқа шыққанда лаваға айналады.
  • Жердің ішкі қабаты – қабықтың астындағы тығыз қабат; онда заттар баяу қозғалып, литосфералық плиталардың қозғалуына себеп болады.
  • Сейсмикалық толқындар (P, S) – жер сілкінісі кезінде Жер ішінде тарайтын толқындар; Жердің құрылысын зерттеуге қолданылады.
  • Сыртқы ядро – негізінен темір мен никельден тұратын сұйық металл қабық; Жердің магнит өрісін қалыптастырады.
  • Тектоникалық плиталар – литосфераның үлкен бөліктері; қозғалып, бір-бірімен соқтығысады немесе ажырайды.